Polska debata publiczna coraz częściej przypomina starcie dwóch stylów myślenia o polityce. Z jednej strony jest polityka realnych decyzji dotyczących bezpieczeństwa państwa i miejsca Polski w Europie. Z drugiej – publicystyczne tyrady, historyczne analogie i wielopiętrowe oskarżenia, które niewiele wnoszą do realnej dyskusji. W ostatnich dniach dobrym przykładem tej drugiej postawy stała się reakcja Sławomira Cenckiewicza na słowa premiera Donalda Tuska.
Spór dotyczy weta prezydenta Karola Nawrockiego wobec projektu SAFE oraz reakcji rządu. Premier Donald Tusk ostrzegł, że stawka polityczna jest ogromna. W mediach społecznościowych napisał: „W wojnie o SAFE wszystkie maski opadły. Dziś już nikt nie może mieć wątpliwości, że najbliższe wybory zdecydują o tym, czy Polska pozostanie w Europie i kto chce nas z niej wyprowadzić. Musimy wspólnie zastopować politycznych szaleńców.”
Można dyskutować o tonie tej wypowiedzi. Można uważać ją za ostrą. Ale trudno odmówić jej logiki. W ostatnich latach pytanie o miejsce Polski w Europie i o kierunek polityki zagranicznej stało się jednym z najważniejszych sporów politycznych. W tym kontekście ostrzeżenie premiera nie jest żadną „psychologiczną wojną”, lecz polityczną diagnozą.
Tymczasem odpowiedź Sławomira Cenckiewicza zamiast polemiki z argumentami szybko przerodziła się w erudycyjny wywód o artykule Tuska z 1987 roku. Historyk przypomniał słynny tekst „Polak rozłamany”, w którym pojawiło się zdanie o „polskości jako nienormalności”. Następnie zarzucił premierowi, że sam stał się uosobieniem tej rzekomej „nienormalności”.
Problem polega na tym, że taka argumentacja jest po prostu niepoważna. Wyciąganie pojedynczych fragmentów publicystyki sprzed niemal czterech dekad i traktowanie ich jako głównego argumentu w dzisiejszym sporze politycznym niewiele mówi o rzeczywistych problemach państwa. Jest raczej próbą retorycznego popisu niż poważnej analizy.
Cenckiewicz pisał do premiera: „W Polsce od każdych wyborów nieustannie ‘wszystko’ zależy”, sugerując, że ostrzeżenia Tuska są przesadzone i mają charakter emocjonalny. Ale w tej krytyce brakuje elementarnej proporcji. Polityka nie jest abstrakcyjną debatą akademicką. Decyzje dotyczące bezpieczeństwa, finansowania armii czy relacji z Unią Europejską naprawdę mają konsekwencje.
Dlatego trudno zgodzić się z tezą Cenckiewicza, że mówienie o stawce wyborów jest jedynie „romantycznym huśtaniem nastrojami społecznymi”. W demokracji wybory zawsze decydują o kierunku polityki państwa. Czasami ich konsekwencje są większe, czasami mniejsze. W sytuacji napięć geopolitycznych i sporów o miejsce Polski w Unii Europejskiej trudno udawać, że nic istotnego się nie dzieje.
Jeszcze dalej idą kolejne oskarżenia historyka. W jednym z fragmentów stwierdza on, że polityczny „triumf” Tuska oznacza „tsunami zniszczenia (…) i karykaturę państwa”, a nawet sugeruje, że jego zwycięstwo oznacza „zgon Polski”. Tego typu sformułowania trudno traktować poważnie. Są raczej przykładem retorycznej przesady, która w debacie publicznej pojawia się zbyt często.
Paradoks polega na tym, że właśnie Cenckiewicz zarzuca premierowi emocjonalność i brak racjonalności. Tymczasem jego własna wypowiedź pełna jest dramatycznych metafor, historycznych odniesień i katastroficznych wizji. W efekcie zamiast rzeczowej polemiki powstaje tekst, który bardziej przypomina manifest ideologiczny niż poważną analizę.
Słowa Donalda Tuska można oczywiście oceniać krytycznie. Premier użył mocnego języka, mówiąc o konieczności zatrzymania „politycznych szaleńców”. Jednak w polityce czasem trzeba mówić jasno. Jeśli rząd uważa, że niektóre decyzje mogą osłabić bezpieczeństwo państwa lub jego pozycję w Europie, ma prawo o tym mówić otwarcie.
Polska potrzebuje dziś poważnej debaty o bezpieczeństwie, o relacjach z Unią Europejską i o sposobach finansowania modernizacji armii. Nie potrzebuje natomiast sporów opartych na cytatach sprzed czterdziestu lat i dramatycznych wizjach „zgonu państwa”.
Dlatego reakcja Sławomira Cenckiewicza zamiast poważnej polemiki pozostawia wrażenie intelektualnej przesady. A w polityce – zwłaszcza w sprawach bezpieczeństwa państwa – przesada i publicystyczne fajerwerki są ostatnią rzeczą, jakiej naprawdę potrzebujemy.
