W polskiej polityce nie brakuje ostrych słów, ale czasem ostrość wypowiedzi maskuje coś znacznie bardziej kłopotliwego – brak rzeczowej odpowiedzi. Właśnie z takim przypadkiem mamy do czynienia w sporze między ministrem spraw zagranicznych Radosławem Sikorskim a politykami Prawa i Sprawiedliwości dotyczącym programu SAFE. Szczególnie dobrze widać to w reakcji Tobiasza Bocheńskiego, który zamiast polemizować z argumentami szefa dyplomacji, postanowił odpowiedzieć głównie… obelgą.
Sikorski stwierdził niedawno, że w sprawie SAFE politycy PiS zachowują się jak „w najgorszych standardach XVIII-wiecznego warcholstwa”. To mocne słowa, ale odnoszą się do realnego problemu – do politycznej strategii polegającej na blokowaniu i delegitymizowaniu inicjatyw bez przedstawiania spójnej alternatywy. Zamiast jednak odnieść się do meritum, Bocheński podczas konferencji prasowej odpowiedział w sposób charakterystyczny dla stylu, który od lat dominuje w retoryce PiS.
– „Słyszymy, że Radosław Sikorski nazywa polityków Prawa i Sprawiedliwości i prezydenta warchołami, nawiązując do XVIII wieku. Pan Sikorski jest warchołem i to, co dzisiaj się odbywa, jest tego najlepszym przykładem” – powiedział polityk.
Ta wypowiedź dobrze pokazuje mechanizm, który w polskiej polityce obserwujemy od dawna: gdy pojawia się zarzut, odpowiedzią nie jest wyjaśnienie, lecz lustrzane odbicie obelgi. Problem polega jednak na tym, że taka reakcja nie rozwiązuje żadnego sporu. Co więcej, sugeruje, że PiS i jego przedstawiciele nie bardzo wiedzą, jak odpowiedzieć na konkretne argumenty Sikorskiego.
Bo przecież minister nie mówił o osobistych animozjach, lecz o politycznym zachowaniu. W tym sensie jego uwaga była diagnozą pewnego stylu działania: głośnego sprzeciwu, dramatycznych porównań i mobilizowania emocji, ale bez pogłębionej analizy.
Bocheński próbował wprawdzie nadać swojej wypowiedzi bardziej merytoryczny charakter. Argumentował między innymi, że „rozporządzenie SAFE po pierwsze jest w TSUE jako niezgodne z traktatami europejskimi”, że opinia publiczna dopiero poznaje jego szczegóły, a także że mechanizm ten przypomina kredyty frankowe. Jednak również te tezy mają raczej charakter retoryczny niż analityczny.
Porównanie do kredytów frankowych brzmi efektownie, ale w rzeczywistości jest uproszczeniem. Program SAFE dotyczy finansowania obronności i ma zupełnie inną konstrukcję niż kredyty hipoteczne sprzed lat. Wrzucanie obu spraw do jednego worka przypomina raczej polityczną figurę retoryczną niż poważny argument ekonomiczny.
Podobnie wygląda sprawa prezydenckiego weta. Karol Nawrocki ogłosił, że nie podpisze ustawy wdrażającej unijny program pożyczek na obronność SAFE. – „Mechanizm SAFE jest ogromnym kredytem zaciąganym w obcej walucie. (…) Zarobią na tym zachodnie banki i instytucje” – mówił w orędziu. Dodał też, że „politycy, którzy chcą pożyczki z SAFE muszą wiedzieć, że to obciąży nasze dzieci i wnuki”.
To kolejny przykład narracji opartej przede wszystkim na emocjach i obawach. Oczywiście dyskusja o finansowaniu bezpieczeństwa państwa jest potrzebna. Problem polega na tym, że PiS często ogranicza się do budowania atmosfery zagrożenia, zamiast przedstawiać szczegółowe analizy czy realistyczne scenariusze.
Zresztą reakcja opinii publicznej pokazuje, że taka strategia nie zawsze przekonuje wyborców. W sondażu IBRiS dla Polsat News aż 56,9 proc. respondentów negatywnie oceniło decyzję prezydenta, podczas gdy jedynie 33,8 proc. uznało ją za słuszną.
Ten wynik mówi wiele o kondycji obecnej debaty. Wbrew narracji PiS społeczeństwo nie reaguje już automatycznie na alarmistyczne hasła o „oddawaniu suwerenności” czy „zachodnich bankach”. Coraz więcej osób oczekuje konkretów: liczb, analiz i realnych propozycji.
I właśnie tu pojawia się problem, który Sikorski nazwał „XVIII-wiecznym warcholstwem”. W dawnej Rzeczypospolitej warchoł nie był po prostu awanturnikiem. Był kimś, kto potrafił skutecznie blokować państwo, ale niekoniecznie miał pomysł, jak je naprawić.
W dzisiejszej polityce ten schemat powraca w nowej formie. Krzykliwe konferencje prasowe, ostre słowa i efektowne porównania zastępują spokojną debatę o faktach. W takiej atmosferze najłatwiej odpowiedzieć na zarzut… kolejnym zarzutem.
Problem polega na tym, że w ten sposób nie powstaje żadna odpowiedź. Powstaje jedynie polityczny hałas.
