W polityce często słyszymy wielkie słowa o wolności, pluralizmie i prawie do własnego zdania. Szczególnie chętnie sięga po nie Prawo i Sprawiedliwość, które od lat przedstawia się jako obrońca „wolności słowa” i przeciwnik rzekomej cenzury. Problem polega na tym, że rzeczywistość – jak pokazuje najnowsza sprawa senatora Jacka Włosowicza – wygląda zupełnie inaczej.
Chronologia wydarzeń mówi sama za siebie: w środę zawieszenie, w czwartek wyrzucenie z klubu. Bez długiej debaty, bez widocznej próby dialogu. Jak poinformował senator Stanisław Karczewski: „Przed chwilą zadzwoniłem do Jacka Włosowicza i poinformowałem go o wykluczeniu z klubu Prawa i Sprawiedliwości”. Krótko, konkretnie, bez cienia wątpliwości. Decyzja zapadła – i została wykonana.
Jeszcze bardziej wymowna jest reakcja samego Włosowicza. „Nie jest mi miło, że po 25 latach poświęcania swojej pracy, czasu i pieniędzy na rozwój partii zostałem z niej wyrzucony” – powiedział w rozmowie z „Faktem”. To zdanie powinno wybrzmieć szczególnie mocno. Ćwierć wieku lojalności nie wystarczyło, by zachować miejsce w klubie, jeśli ktoś odważył się powiedzieć coś nie po linii kierownictwa.
A co właściwie powiedział Włosowicz? W „Debacie Gozdyry” pozwolił sobie na rzeczową – i w gruncie rzeczy umiarkowaną – opinię na temat miejsca Polski w Unii Europejskiej. „Jeżeli są u nas w kraju osoby, które wyobrażają sobie, że przeprowadzą referendum i na tyle wzbudzą emocje antyunijne (…) to co sobie wyobrażają? Że my dalej będziemy niezależnym, bogatym krajem?” – pytał. Trudno uznać te słowa za radykalne. To raczej głos rozsądku w coraz bardziej rozgrzanej debacie.
Wcześniej senator mówił jeszcze ostrzej o samej partii: „Nie do takiej partii wstępowałem”. Dodał też, że PiS „robi się partią nacjonalistyczną”, a umiarkowani politycy są w niej spychani na margines. I właśnie te słowa okazały się najwyraźniej niewybaczalne.
Oficjalne uzasadnienie decyzji również mówi wiele o standardach panujących w partii Kaczyńskiego. Rzecznik PiS Rafał Bochenek stwierdził, że wypowiedzi Włosowicza „wyraźnie pokazują, że od dawna mentalnie znajduje się po stronie Tuska”. To klasyczny mechanizm: zamiast polemizować z argumentami, przypisuje się rozmówcy polityczną zdradę. Nie zgadzasz się? Znaczy jesteś „po drugiej stronie”.
Bochenek dorzucił jeszcze katalog zarzutów: „Rolą parlamentarzysty jest praca na rzecz polskich obywateli (…) Dzisiaj rekordowo rosną ceny i rachunki (…) Charakterystyczne, że te sprawy pana Senatora nie zajmują”. To retoryka dobrze znana – odwracanie uwagi od meritum i budowanie narracji, w której krytyk staje się winowajcą.
Cała ta sytuacja jest jednak czymś więcej niż tylko wewnętrzną sprawą jednej partii. To przykład tego, jak w praktyce wygląda „wolność słowa” w ugrupowaniu Jarosława Kaczyńskiego. Owszem, można mówić wszystko – pod warunkiem, że mówi się dokładnie to, co oczekuje kierownictwo. Każde odstępstwo kończy się politycznym wyrokiem.
Szybkość tej decyzji jest szczególnie wymowna. Od zawieszenia do wyrzucenia minęła doba. Nie było czasu na refleksję, na rozmowę, na próbę znalezienia kompromisu. Była za to demonstracja siły: sygnał dla innych, że niepokorność nie będzie tolerowana.
I to jest prawdziwy sens tej historii. Nie chodzi tylko o jednego senatora. Chodzi o komunikat wysłany do całego środowiska politycznego PiS: lojalność jest ważniejsza niż poglądy, a dyscyplina ważniejsza niż debata. Kto się wyłamie, ten znika.
W efekcie partia, która jeszcze kilka lat temu była szerokim obozem różnych środowisk prawicy, coraz bardziej przypomina strukturę zamkniętą, jednorodną i niechętną jakiejkolwiek różnorodności opinii. To proces, który Włosowicz opisał wprost – i za który zapłacił polityczną cenę.
Można więc zadać proste pytanie: czy to jeszcze jest pluralizm, czy już tylko jego fasada? Jeśli odpowiedzią na krytykę jest natychmiastowe wyrzucenie z klubu, to trudno mówić o realnej wolności słowa. Pozostaje jedynie jej deklaracja – coraz bardziej oderwana od rzeczywistości.
I być może to jest najważniejsza lekcja tej historii. W polityce najłatwiej mówić o wartościach. Znacznie trudniej je stosować – zwłaszcza wtedy, gdy ktoś zaczyna z nich korzystać naprawdę.
