Spór o Trybunał Konstytucyjny znów stał się papierkiem lakmusowym stanu polskiego państwa prawa. Tym razem w centrum wydarzeń znalazł się Karol Nawrocki, którego działania coraz częściej budzą poważne wątpliwości konstytucjonalistów. Jednym z najostrzejszych krytyków jest Andrzej Zoll — były prezes TK, który nie pozostawia złudzeń co do oceny obecnej sytuacji.
Już sam przebieg wydarzeń wokół zaprzysiężenia nowych sędziów jest symptomatyczny. Czwórka wybranych przez Sejm sędziów — wobec braku reakcji prezydenta — zdecydowała się złożyć ślubowanie w Sejmie, w obecności notariusza i autorytetów prawniczych. To sytuacja bez precedensu, która pokazuje, jak głęboki jest kryzys instytucjonalny. Gdy głowa państwa uchyla się od wykonania obowiązków, państwo musi szukać rozwiązań zastępczych.
Zoll nie ma w tej sprawie wątpliwości. „To nie jest po raz pierwszy, gdy prezydent nie wykonuje swoich obowiązków albo, co także bardzo niewłaściwe, przekracza swoje kompetencje” — stwierdził wprost. To zarzut niezwykle poważny, bo dotyczy fundamentów ustrojowych. Prezydent nie jest arbitrem stojącym ponad konstytucją, lecz organem, który ma jej przestrzegać.
Jeszcze ostrzej brzmi diagnoza dotycząca szerszej strategii Nawrockiego. Według Zolla „od samego początku objęcia urzędu prezydent próbuje zmieniać ustrój bez zmiany konstytucji z ustroju parlamentarno-gabinetowego na ustrój prezydencki”. Jeśli ta ocena jest trafna — a trudno ją zignorować, biorąc pod uwagę autorytet jej autora — mamy do czynienia z próbą przesunięcia równowagi władz poza ramami prawa. A to, jak podkreśla Zoll, „jest niedopuszczalne”.
Najbardziej niepokojący jest jednak kontekst wniosku prezydenta do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sporu kompetencyjnego. Formalnie chodzi o interpretację przepisów. W rzeczywistości — jak sugeruje Zoll — stawką jest coś znacznie większego. „Jest bardzo łatwo odczytać, o co tu chodzi” — mówi były prezes TK. I wyjaśnia: „chodzi o to, żeby ten wniosek prezydenta rozpatrywał Trybunał bez tych czterech sędziów”.
To oskarżenie o manipulowanie składem Trybunału. Jeśli rzeczywiście intencją jest wyłączenie części sędziów, by uzyskać korzystne rozstrzygnięcie, mamy do czynienia z praktyką podważającą sens istnienia niezależnego sądu konstytucyjnego. Trybunał nie jest narzędziem w rękach władzy wykonawczej — przynajmniej nie powinien nim być.
Zoll idzie jeszcze dalej, wskazując na przewidywalność takiego scenariusza: „można się spodziewać, o jaki wyrok prezydentowi będzie chodziło”. To zdanie brzmi jak ostrzeżenie. Bo jeśli wynik postępowania jest z góry zakładany, to cały proces traci wiarygodność. A wraz z nim — wiarygodność państwa.
Warto zauważyć, że krytyka Zolla nie jest głosem politycznym, lecz prawniczym. Nie wynika z bieżącego sporu partyjnego, ale z troski o konstytucyjny porządek. Dlatego ma szczególną wagę. W sytuacji, gdy emocje polityczne dominują debatę publiczną, głos autorytetu przypominającego o podstawowych zasadach jest nie do przecenienia.
Działania Nawrockiego wpisują się niestety w szerszy trend erozji instytucji państwowych. Zamiast wzmacniać ich niezależność, prowadzą do ich podporządkowania bieżącym interesom politycznym. Zamiast rozwiązywać spory w duchu konstytucji, generują kolejne konflikty.
Tymczasem państwo prawa nie może funkcjonować w oparciu o taką logikę. Wymaga stabilnych reguł, przewidywalności i szacunku dla instytucji. Wymaga także tego, by najwyższe organy władzy dawały przykład ich przestrzegania.
Spór o ślubowanie sędziów Trybunału Konstytucyjnego to nie jest techniczna kwestia proceduralna. To test dla polskiej demokracji. Test, który — jeśli wierzyć diagnozie Andrzeja Zolla — obecna głowa państwa oblewa.
I to jest w tej historii najbardziej niepokojące.
