Odejście Janusza Kowalskiego z klubu parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości to wydarzenie, które – choć dotyczy jednego polityka – odsłania szerszy problem funkcjonowania tej formacji. Jednak aby uczciwie ocenić sytuację, nie wystarczy krytykować samej partii. Równie istotne jest przyjrzenie się postawie samego Kowalskiego, który próbuje przedstawić swoje odejście jako akt zasadniczości i politycznego honoru.
Kowalski nie owijał w bawełnę. „Postawiłem sprawę zerojedynkowo: albo ja albo układ biłgorajski. Przegrałem i honorowo odszedłem” – napisał. Ten cytat brzmi efektownie, ale jednocześnie zdradza pewną skłonność do upraszczania rzeczywistości. Polityka rzadko bywa zerojedynkowa. Stawianie spraw w tak dramatyczny sposób może być raczej próbą budowania własnego wizerunku niż realnym opisem sytuacji. W praktyce bowiem takie ultimatum często oznacza nie tyle walkę o zasady, ile brak zdolności do kompromisu.
Krytyka PiS w tym kontekście pozostaje zasadna. Partia, która przez lata przedstawiała się jako alternatywa dla „układów”, dziś sama jest oskarżana o tolerowanie nieformalnych wpływów. Jeśli polityk tej rangi mówi o „układzie”, to trudno przejść nad tym do porządku dziennego. Wypowiedzi Kowalskiego wpisują się w szerszy obraz problemów wewnętrznych, w tym braku skutecznej reakcji władz na sygnały z regionów.
Jednocześnie jednak sam Kowalski nie jest postacią bez winy. Przez lata był aktywnym uczestnikiem systemu, który dziś krytykuje. Pełnił funkcje wiceministra, współtworzył politykę rządu i korzystał z zaplecza partyjnego. Trudno więc uznać go za outsidera nagle odkrywającego patologie. Jego obecna narracja może sprawiać wrażenie wygodnego dystansowania się od problemów, które współtworzył lub przynajmniej tolerował.
Szczególnie problematyczny jest wątek przyjmowania do partii osób z innych środowisk politycznych, w tym związanych z dawną formacją Janusza Palikota. O ile można uznać to za przejaw ideowej niespójności PiS, o tyle trudno nie zauważyć, że podobne procesy zachodziły w tej partii od lat. Kowalski reaguje dopiero wtedy, gdy problem dotyka jego bezpośredniego zaplecza politycznego. To rodzi pytanie o konsekwencję jego postawy.
Równie istotne jest to, że mimo ostrej retoryki Kowalski nie dokonuje realnego zerwania z dotychczasowym środowiskiem. Zapowiada dalsze wspieranie prawicy i walkę z rządem Donalda Tuska. To sugeruje, że jego odejście ma charakter bardziej taktyczny niż fundamentalny. W takim ujęciu „honorowe odejście” może być raczej elementem politycznej strategii niż wyrazem głębokiego sprzeciwu wobec systemu.
Z publicystycznego punktu widzenia mamy więc do czynienia z sytuacją dwuznaczną. Z jednej strony PiS mierzy się z zarzutami dotyczącymi braku przejrzystości i rosnącej roli nieformalnych układów. Z drugiej – polityk, który te zarzuty formułuje, sam nie jest wolny od odpowiedzialności za stan partii. Krytyka jednej strony nie powinna automatycznie oznaczać bezkrytycznej akceptacji drugiej.
Odejście Kowalskiego jest więc czymś więcej niż epizodem personalnym, ale też nie jest jednoznacznym dowodem na jego polityczną pryncypialność. To raczej przykład konfliktu wewnątrz obozu, w którym każda ze stron próbuje przedstawić się w jak najlepszym świetle. A prawda – jak to zwykle bywa – leży gdzieś pośrodku.
Jeśli PiS chce zachować wiarygodność, musi odpowiedzieć na zarzuty konkretnymi działaniami. Jeśli zaś Kowalski chce uchodzić za polityka zasad, powinien wykazać się większą konsekwencją i gotowością do krytycznej refleksji nad własną rolą. W przeciwnym razie jego słowa mogą zostać odebrane nie jako odważne świadectwo, lecz jako kolejny element politycznej gry.
