Polityka Jarosława Kaczyńskiego od dawna opiera się na jednym sprawdzonym mechanizmie: gdy brakuje argumentów dotyczących teraźniejszości, wraca się do Smoleńska. Katastrofa z 10 kwietnia 2010 roku stała się dla PiS nie tylko tragicznym wydarzeniem historycznym, lecz także fundamentem politycznej tożsamości. Problem polega na tym, że przez szesnaście lat emocje coraz częściej zastępują fakty, a mity wypierają ustalenia ekspertów.
Dlatego słowa Radosława Sikorskiego wywołały tak gwałtowną reakcję polityków prawicy. Szef MSZ przypomniał rzecz niewygodną dla środowiska PiS: że prezydent nie powinien ingerować w decyzje, które nie należą do jego kompetencji. Odwołując się do katastrofy smoleńskiej, Sikorski powiedział: „Był już taki prezydent, którego proszono – mimo że nie miał takich kompetencji – o zgodę na wybranie lotniska zapasowego. I on tej decyzji na czas nie podjął. Wszyscy wiemy, jak to się skończyło”.
Można dyskutować o formie tej wypowiedzi. Można uważać ją za ostrą. Nie można jednak udawać, że pytanie o odpowiedzialność za decyzje podejmowane przed katastrofą jest czymś zakazanym. Tymczasem właśnie tego chciałby PiS. Każda próba rozmowy o faktach spotyka się z oskarżeniami o zdradę, brak szacunku lub działanie na rzecz przeciwników politycznych.
Reakcja polityków prawicy była wręcz podręcznikowa. Zamiast odpowiedzieć na argumenty, pojawiły się oburzenie, moralne potępienie i kolejne oskarżenia. Poseł PiS Radosław Fogiel mówił o „cynizmie”, „chamstwie” i „bezczelności”. Problem w tym, że oburzenie nie zastępuje dowodów.
Sikorski odpowiedział równie ostro. „Nasi nacjonaliści tradycyjnie dadzą się posiekać za własne mity” – napisał. Następnie przypomniał fakt, który dla PiS pozostaje wyjątkowo niewygodny: „Przez osiem lat rządów nie znaleźliście cienia dowodu na zamach, bo go nie było”.
To właśnie tutaj znajduje się sedno całego sporu. PiS przez lata dysponował pełnią władzy, kontrolował państwowe instytucje, powoływał kolejne komisje i zespoły ekspertów. Politycy partii Kaczyńskiego wielokrotnie zapowiadali przełomowe ustalenia. Obiecywano niepodważalne dowody, które miały zmienić ocenę katastrofy. Minęły lata, a zapowiadanych dowodów nigdy nie przedstawiono.
Zamiast tego Polacy otrzymywali kolejne konferencje prasowe, coraz bardziej sensacyjne hipotezy i coraz większe wydatki publicznych pieniędzy. Efekt? Społeczeństwo pozostało podzielone, a prawda nie stała się ani odrobinę bliższa.
Sikorski przypomniał również o ustaleniach dotyczących przebiegu lotu. „Przyczyną wypadku smoleńskiego było drastyczne naruszenie procedur przez pilotów” – napisał. Dodał też pytanie, które brzmi niezwykle prosto: „Czy na podejściu do lądowania bezpiecznie jest latać we mgle poniżej poziomu lotniska?”.
To pytanie jest niewygodne właśnie dlatego, że odwołuje się do zdrowego rozsądku. PiS od lat próbuje przedstawiać katastrofę wyłącznie jako element politycznej wojny. Tymczasem katastrofy lotnicze bada się poprzez analizę procedur, decyzji i błędów ludzkich. Tak robią wszystkie poważne państwa świata.
Jarosław Kaczyński i jego środowisko najwyraźniej nie potrafią pogodzić się z tym, że część społeczeństwa oczekuje już nie emocji, lecz faktów. Każda próba podważenia smoleńskiej mitologii wywołuje wściekłość, ponieważ uderza w jeden z najważniejszych fundamentów politycznej narracji PiS.
Radosław Sikorski powiedział głośno coś, czego wielu polityków unika z obawy przed reakcją prawicy. Można nie zgadzać się z jego stylem. Można uważać, że użył zbyt ostrych słów. Ale trudno odmówić mu jednego: odwagi w przypomnieniu, że polityka powinna opierać się na faktach, a nie na mitach pielęgnowanych przez lata dla doraźnych korzyści politycznych.
