Są granice politycznego sporu, których odpowiedzialny lider nie powinien przekraczać. Jedną z nich jest stawianie najcięższych możliwych oskarżeń bez przedstawienia nowych, wiarygodnych dowodów. Jarosław Kaczyński po raz kolejny pokazał jednak, że od dawna nie zamierza już prowadzić debaty w oparciu o fakty, lecz o emocje i wielkie oskarżenia. Jego najnowsze wystąpienie podczas miesięcznicy smoleńskiej sprawia wrażenie kolejnego kroku w stronę narracji coraz bardziej oderwanej od rzeczywistości.
Prezes PiS ponownie mówił nie o katastrofie smoleńskiej, lecz o „zamachu smoleńskim” i „zbrodni smoleńskiej”. Zapowiedział również, że po ewentualnym powrocie swojej partii do władzy doprowadzi do ukarania osób, które – jak twierdzi – były współsprawcami tragedii. „Będziemy walczyli o to, żeby zamach smoleński, zbrodnia smoleńska, została w końcu ujawniona i jeśli tylko będą takie możliwości, ukarana, bo ona miała swoich współsprawców także w Polsce i musimy ich dopaść, musimy ich ukarać” – powiedział.
To niezwykle poważne oskarżenie. W demokratycznym państwie prawa przypisywanie ludziom współudziału w zabójstwie wymaga mocnych dowodów i rozstrzygnięć sądowych, a nie politycznych deklaracji wygłaszanych podczas comiesięcznych uroczystości. Tymczasem od szesnastu lat katastrofa smoleńska pozostaje przedmiotem licznych śledztw, ekspertyz i analiz. Spory wokół ich wniosków nie uprawniają jednak do publicznego wskazywania bliżej nieokreślonych „współsprawców”, których – jak zapowiada prezes PiS – trzeba „dopaść”.
Jeszcze bardziej niepokojąca jest logika tej narracji. Kaczyński stwierdził, że osoby zakłócające miesięcznice działają „albo na zlecenie obecnych władz polskich, albo na zlecenie jakichś zewnętrznych ośrodków”. W praktyce oznacza to sugerowanie istnienia rozległego spisku obejmującego przeciwników politycznych, bliżej nieokreślone zagraniczne siły i działania mające rzekomo chronić Rosję przed odpowiedzialnością.
Takie tezy mogą mobilizować najwierniejszych zwolenników, ale trudno uznać je za odpowiedzialny język lidera jednej z największych partii politycznych. W demokratycznym państwie każda poważna teza powinna opierać się na dowodach, a nie na domysłach. Gdy kolejne wydarzenia są tłumaczone istnieniem coraz szerszych układów, tajnych inspiratorów i wszechobecnych spisków, debata publiczna przestaje dotyczyć rzeczywistości, a zaczyna funkcjonować w świecie politycznych wyobrażeń.
Niepokój budzi również zapowiedź przyszłych rozliczeń. Kaczyński mówił, że po powrocie PiS do władzy „zostanie zaprowadzony tutaj porządek”, zapowiadając jednocześnie reformy wymiaru sprawiedliwości i służb. W państwie prawa rozliczenia powinny wynikać z niezależnych postępowań prowadzonych przez właściwe organy, a nie z politycznych deklaracji składanych podczas partyjnych wystąpień.
Prezes PiS próbował również budować obraz państwa, które rzekomo ściga osoby wyrażające poglądy sprzyjające jego środowisku, jednocześnie tolerując zachowania przeciwników politycznych. „Jeżeli ktoś zawiesi napis »nie bać Tuska«, to przybywa Policja, przybywa Straż Pożarna (…). Natomiast to, co się tutaj dzieje, nie wywołuje żadnej reakcji ze strony Policji” – przekonywał. To kolejny element narracji przedstawiającej instytucje państwa jako narzędzia politycznej opresji, choć ocena konkretnych działań służb wymaga analizy ich podstaw prawnych i okoliczności, a nie wyłącznie politycznych wystąpień.
Katastrofa smoleńska pozostaje jedną z największych tragedii we współczesnej historii Polski. Rodziny ofiar mają prawo do pamięci, szacunku i rzetelnego wyjaśniania wszystkich okoliczności tej katastrofy. Właśnie dlatego temat ten wymaga szczególnej odpowiedzialności. Im poważniejsze oskarżenia padają, tym większa powinna być odpowiedzialność za ich udowodnienie.
Polityka oparta na nieustannym mnożeniu spisków i wskazywaniu kolejnych domniemanych wrogów nie przybliża społeczeństwa do prawdy. Przeciwnie – pogłębia podziały i utrwala atmosferę nieufności. Lider polityczny ma prawo zadawać pytania i domagać się wyjaśnień. Nie powinien jednak zastępować postępowań dowodowych własnymi wyrokami ani przedstawiać hipotez jako przesądzonych faktów.
Właśnie dlatego najnowsze wystąpienie Jarosława Kaczyńskiego można odbierać jako kolejny dowód, że jego polityczna narracja coraz bardziej oddala się od standardów rzeczowej debaty. Im bardziej rosną oskarżenia i zapowiedzi odwetu, tym trudniej dostrzec w nich próbę wyjaśniania rzeczywistości. Coraz łatwiej natomiast odnieść wrażenie, że dominują emocje, które zastępują argumenty.
